Епископ стобиски Давид: Смртта како учество во тајната на животот!

Осврт кон книгата на поетот Бранко Цветкоски: „Од исто тесто“, стихови за смртта и надежта, Макавеј, Скопје 2020.

„Љубовта е силна како смрт“ (Песна над песните 8. 6)

Верно е, дека, низ своето обемно стихотворство, прочуени поетски имиња од севкупната книжевна повест, продолжително се фаќале во костец со проблемот на смртта! Истиот бој со таа неминовна тема, природно, се бие и денес! Притоа, се чини, тешко се заобиколува впечатокот дека на предочениот проблем, не мал број стихотворци му пристапуваат еднострано, исклучиво низ поставката на еден површен l’art-pour-l’art-изам. Така стокмениот светоглед, проблемот на смртта, главно, го поставува на рамништето на сентиментализмот и плиткоумието. Посочениов пристап кон умирањето, сѐ почесто придонесува, проблемот на смртта за човекот на нашата епоха, да биде пренебрегнуван, да биде прогласен за измислен, за непостоечки! Современиот, непристоен политички чин, проникнат со сообразни мисловни текови, во голема мера создава претстава дека се зазема исклучиво за нихилизмот, како конечен исход на историјата. Но, доколку сите неповторливи личности завршуваат во едно – nihil, тогаш очебијно станува збор за невистинити луѓе, а, животот во таквиот свет постанува приказ за слепа улица. Следствено, Казанѕакис ќе го постави полнозначното прашање: „Ако сите наши книги, и сите наши мисли, и сите човечки обиди не можат ништо да ни кажат за смртта, тогаш која е нивната ценост“?

Ценоста на книгата „Од исто тесто“, на поетот Бранко Цветкоски, се состои во следниов суштински исчекор: од сентименталното, од душевното рамниште на опкружувањето, поетот го поставува проблемот на смртта на соодветното онтолошко рамниште. Значи, таму кадешто му е местото, согласно на самобитниот порив на поезијата. Оттука, неминовно произлегуваат следниве прашања: Од каде доаѓа човекот? Кон каде е кинисан? Која е причината за смртта?

За разлика од дуализмот на древната елинска философија, во која димиургот не ја создава, но само ја обликува нему, вечносопостоечката материја, од исчитувањето на стиховите, но и од безвремените средби и долгите разговори со нашиот поет Бранко Цветкоски, бидува исцело јасно дека во неговата поетска онтологија, несоздаден е единствено Бог, и, оттука, не е подложен на гнилеж. Човекот е создаден „од ништо“ (види: „Ноќен премин“), та следствено, предмет е на распадливост и смрт. Не по сопствен избор, туку, бидејќи е создаден „од ништо“ (ἐκ τοῦ μηδενός), – човекот е смртен! Бидејќи е создаден „од ништо“, но преку несоздадените енергии Божји, сепак ја има великата можност, преку творечкото проникнување со Троичниот Бог, да ја премости онтолошката провалија помеѓу несоздаденото и создаденото, и, од битие (εἲναι), да премине во благобитие (εὖ εἲναι). Поетот возгласува: „не легнат со очи кон небото / туку покриен со небесна земја“ (види: „Заспан под небото“).

Расудувајќи за смртта, Св. Василиј Велики прави разлика помеѓу, од една страна, природната смрт, за којашто смета дека причина е Бог, и, од друга страна, духовната смрт, односно секнувањето на доброто, за што причина е самовластието на човекот, односно неговата неартикулирана слобода. Бог е причина за смртта, не затоа што ја сака смртта, ниту, пак, затоа што е настроен да го казни човекот; туку, затоа што нема поинаков начин на создавање, со кој ќе ја сочува целосната слобода на создадениот човек, слобода дури и да го негира Божјото постоење, конечно, слобода и да умре. Во стиховите на Бранко Цветкоски: „од истите Божји прсти / е милуван животот / милувана е и смртта…“ (види: „Од исто тесто (2)“), Бог како непричинителен причинител (ἀναίτιος αἴτιος) на смртта, по секоја цена го почитува слободниот избор на човекот! Богочовекот Христос тоа го покажа и со неговото крајно човекољубие до смрт на крст, на кој ги држи рацете раширени за да го прегрне сето човештво со неговата саможртвена љубов од која извира новиот живот (спротивно на римокатоличката теологија, кадешто Божјата вмешаност во смртта се поврзува со предизвикувањето на Божјата правда; та оттука, погледнато низ еден јуридички аспект, смртта претставува казна).

Конечно, со творењето на човекот од небитие, Творецот презема и еден ризик, ризикот на смртта, бидејќи тоа што е создадено „од ништо“, повлекува со себе распадливост и смрт, исто како што, веќе рековме, ја повлекува и можноста човекот слободно да го негира својот Творец. Сепак, како екстатичен Ерос, Бог го претпочита создавањето, дејствието, подеднакво исто како што постапуваат и родителите, кои бивајќи вљубени, се соединуваат еден со друг за да родат дете, и ја живеат радоста во мигот на раѓањето, иако знаат дека нивното дете бездруго ќе подлежи на смрт. И во стиховите на Бранко Цветкоски, смртта е љубов без предуслови, смирено и штедро принесување на неговата изворна личност во тајната на човештвото, тајна, која не може да се обестајни, но во неа може да се учествува и да се постане тајна. Оттука, нашиот поет ги заветува неговите песни на следниот, особено за поетите несекојдневен начин, ги заветува широкоградо: „без мојот ракопис и име. / Конечно да се ослободат од моето его“ (види: „Моите незапишани песни, моите зданија“).

Човекот на овој свет и век, не ретко, е избезумен од претстојната смрт, и, токму затоа се обидува да го гради сопствениот живот без смртта. Резултат на немоќта на современиот човек да ја прифати смртта, бездруго претставува и немоќ да ја прифати полнотата на животот. Онтолошката тежина на стиховите на Бранко Цветкоски сведочи дека смртта би ја изгубила нејзината изветвена одбивност, доколку човекот размислува за неа, барем еднаш во животот. Тогаш, смртта нема да паѓа безумно, како камен врз челото на человекот. За големото мноштво, темата на смртта е табу, кое причинува сплеткарења, што не дозволуваат ниту да се изусти именката: смрт! Реченово ќе го илустрирам со следниов настан:

Се упокојува една возрасна госпоѓа. Нејзините деца ќе го повикаат проникливиот митрополит Антониј (Блум), во домот на покојната. Но, тој ќе се најде вчудовиден, кога ќе чуе дека родителите ги отстраниле внуците од сопствениот дом.

– „Не можеме да дозволиме децата да ни останат во куќа, во која се наоѓа мртовец“!, се правдаат родителите.

Блум ќе побара внуците да бидат вратени дома. Родителите ќе му одговорат дека одговорноста за тоа што децата ќе доживеат невротичен испад, ќе биде негова. Но, кога внуците влегоа во домот, нивното прво прашање беше:

– „Што ѝ се случува на нашата баба“?

– „Се сеќавате како таа повторуваше дека копнее по средба со нејзиниот веќе преминат сопруг? Ете, таа средба ѝ се случува сега“, им одговори Блум.

Прашаа: – „Значи, среќна е“?

Им одговори: – „Да“!

Влегоа во собата, кадешто беше положено нејзиното мртво тело. Ликот ѝ беше бесконечно спокоен и небоземно мирен. Едно од децата рече:

– „Значи, ова е смртта!“

А, другото додаде: – „Колку убаво!“

Денес, мртвите се прогонети од домовите! Тоа значи дека телото на човекот денес е изложено на суров прогон и се наоѓа под постојана закана! Иако изговорот за денешното оддалечување на мртвите, на смртта, од земјата на живите, понекогаш е изопачената естетика, сепак сите знаеме дека најголемиот проблем е неприпитомениот нагон на исцело отуѓениот човек да му пушти крв на таинствениот карактер на смртта. Поетот Бранко Цветкоски со своите стихови твори благородно дело, со кое ни ги враќа и децата, т.е. ни ја враќа надежта, но ни го враќа и мртовецот во нашите домови, за, природно, да можеме да ги целиваме неговото чело и неговата рака, со сето нивно студенило, како одлика на смртта. Смртта од стиховите на нашиот поет, го припитомува здивеното човештво и го прави почовечно! Опустошениот човек, закатанчен во сегашноста, полн со самоубеденост, како да се покажува немоќен да ги созерцува изненадувањата, кои исходат од творечката копнежливост, која го слика радоснотажното лице на вистинската човештина. „Од исто тесто“ глаголи: потребно е да ја познаваме смртта, за да го познаваме животот. Кој ја мрази смртта, тој го мрази животот. Кој не ја познава смртта, тој живее површен живот. Како човекот живее, така ќе умре и како ќе умре, така ќе живее.

Без „музиката на вечноста, која се разлева на овој и одекнува на оној свет“, невротичната потрага по бесмртноста во рамките на апсолутната сегашност, секогаш манично ќе одбива да го прифати хоризонтот на споменатата отворена егзистенција. Со цел да му направи лифтинг на гнилежот, во една безљубовна вкочанетост, човекот се одрекува од дејствителното јас, и, како последица на одрекувањето, истовремено се откажува од прекрасните промени на патот, кој ѝ дава смисла на надежта за преобразба, за пресоздавање. Еден опитен философ се погледнал себе си на фотографијата на која имал дваесет години, и веднаш потоа се погледнал на фотографијата на која имал седумдесет години, та го поставил прашањето: – Кое е нашето вистинско јас, нашата реална личност? Кога и каде се воплотува нашиот единствен идентитет, кое е „јадрото“ на нашата егзистенција? Разгатнавме сѐ вон човекот, но погледот кон внатре е неизмерлива вселена, каде бесцелно ја испитуваме енигмата на смртта. И поетот Бранко Цветкоски љубомудрува „во нечитливиот ракопис на смртта“ (види: „Сѐ остана во јазикот“), бидејќи, самата смрт претставува единствена можност за учество во тајната на животот! Станува збор за вистината на создадената природа, која води во отсуство на страв и блескава победа на животот и надежта (види: „Пред и по животот“)!

Во неговиот „Дневник“, Достоевски раскажува што се случувало во него, кога осуден на смрт, стоел исправен пред извршувањето на пресудата. Опишува како го гледа светот околу него, колку е блескава неговата светлина, колку е восхитувачки воздухот, кој го дише (а, претходно не го ни забележувал!), колку е преубаво опкружувањето и колку е бесценет секој следен миг во кој останува жив, а, притоа се наоѓа на работ на смртта. Низ таков внатрешен, егзистенцијален опит на смртта и животот, минуваат сите длабокомислечки битија. Преподобниот Софрониј од Есекс, пишува: „Ако јас навистина умирам, т.е., ако тонам во ништо, тогаш и сите други слични на мене луѓе, исто така исчезнуваат без трага. Тогаш, сѐ е суета, вистинскиот живот не ни е ниту даден! Сите светски настани не се ништо друго освен подло потсмевање на човекот. Со смртта, во мене умира сето она што е опфатено со мојата свест, луѓето, сонцето и бесконечното пространство. Па, дури и самиот Творец на светот, и Он умира во мене. Сѐ бива проголтано од темнината на заборавот“. Овој личен опит, поетот Бранко Цветкоски го именува со следниве стихови: „Со векови никој не доаѓа од небото“ (види: „Очајниот Коперник“). Но, после предоченото искуство, за оној, кој никогаш не се повлекува од бојот, низ ѕидот на смртта се пробива новиот живот, опишан како: „страдание и спас во светлината“ (види: „Пред и по животот“). Благодатното сеќавање на смртта е темел за коренита промена на животот на човекот, за исцело нова согледба на нештата (како во случајот на осудениот на смрт Достоевски)! Не патолошкото, туку благодатното и радосното сеќавање на смртта, му ја дава неповторливата можност на човекот, да го смести во себе Апсолутното Битие и да го подготви својот дух за восприемање на Откровението и на поезијата, во чија основа лежи искуството на постоење, инакво од вообичаеното. Со силата на творечкото сеќавање на смртта, целото битие бива преведено во планот на вечноста, во состојбата на изразено пребивање и опит вон создадената и гнилежна категорија на времето. Само смртта може да ги преобрази малечките и безначајни нешта, во важни и суштински! Се чини, мислата за смртта е единствената сила, која го прави животот извонредно нагласен, која го прави човекот способен да живее, та смртта, во било кој миг и да дојде, да го сретне човека на неговиот врв, а не во состојба на незадоволен плач и негодување од животот.

Духовната смрт е губење на проникнувањето со несоздадената светлина Божја. Ќе претставуваше мачна и страшна судба, човекот да живее до бескрај во еден непреобразен свет, заробен во магичниот круг на згрченост, судба, која ниту би можел да ја издржи! Бескрај во нечудесни градови, незалеани со бистра вода, нагрдени од белезите на скудноста и ропството (види: „Вечно погрешниот тон“), бескрај во трошноста на светот (види: „Промената по будењето“), едно разидување со Бога, еден живот од илјадници векови без надеж дека ќе постои крај на таа разделба; сето наброено може да биде пострашно од разложувањето на човековото тело. Реченово му е суштински извесно на поетот Бранко Цветкоски, кој ја надминува пословичната згрченост на современиот човек со една од антологиските песни во нашата современа поезија, која го носи парадоксалниот наслов: „Ведрината на непостоењето“, и со која поетот се игра вечно на Божјиот праг.

Многу религиски системи проповедаат „бесмртност на душата“, но Црквата се разликува од нив, бидејќи бесмртноста не ја поима како необјасниво „преживување“ после смртта, туку како надминување на смртта низ проникнувачкиот и жив однос со Апсолутната Љубов Христос. Станува збор за личносен однос на безрезервна доверба дека љубовта никогаш не престанува, туку секогаш го сочинува животот на човекот, било да функционираат или да не функционираат неговите психосоматски способности. Таа љубов не е идеологија, туку надеж и жед, смртта и животот да се положат во чистиот, префинет и незагаден божествен Ерос.

Т. С. Елиот, пишува: – „времето на смртта се наоѓа во секој миг“! Животот е еден вид на смрт: умираме секој миг! Во ова секојдневно искуство на смртта, секоја смрт ја следи едно ново раѓање, секоја смрт е исто така еден вид на живот. Животот и смртта не се спротивставени состојби, коишто се исклучуваат една со друга, туку се взаемнопроткаени. Целото човеково постоење е едно соединение на смртност и воскресение: „како оние што умираат, но живи сме“ (2Кор. 6. 9). Човековото земно патување е еден постојан премин, едно постојано поминување од смртта во нов живот. Секое заспивање е предвкусување на смртта, секое будење е воскресение од мртвите. Молитвата вели: „Благословен си ти Господи, Цару на сè, Кој го создаваш одново твојот свет, секое утро.“  Истото се случува и со човекот! Секое утро, кога се буди, како да е создаден од почеток. Затоа, поетот Бранко Цветкоски го повикува човекот да биде човек од дејство и секогаш одново да се искачува на сцената на животот, оти: „Зарем го помнат актерот / што не се искачил на сцената?“ (види: „Дошепната порака“). На човекот, кој е влезен во Божјото помнење, крајната смрт, на ист начин, ќе му биде едно пресоздавање, заспивање на кое ќе му следи станување. Човекот не се плаши да замине на спиење катавечер, затоа што чека да се разбуди, одново, идното утро. Зарем треба да се лиши од чувството на истиот вид доверба и за крајното негово заспивање, за смртта? Зар не треба да дочека да стане пресоздаден?

Следствено, по смртта доаѓа воскресението! Осврнувајќи се на Символот на верата: „Чаю воскресения мертвых и жизни будущаго века“, поетот Бранко Цветкоски, ја испева неговата онтологија: „Си се прерадувала од Воскресението… Машките солзи уште непрокапани / Испарија во небесата / и со векови, ако треба / ќе ги чекам да се вратат како потоп, во кој и јас одново ќе се родам / во Бога“! (види: „Втора песна за смртта на мајка ми“). Нашиот поет живо ни го пренесува внатрешното доживување дека не е возможно неговата мајка да ја нема, бидејќи тој ја љуби и копнее за средба. Не е возможно да се љуби и да се копнее за средба со некој, што не постои. Следствено, во поезијата на Бранко Цветкоски се пројавува полнотата на животот на оние, кои се проникнале со несоздадената светлина Божја во Соборноста на Црквата, та неговите стихови го изразуваат премостувањето на разликата, која постои помеѓу историјата и есхатологијата. Нашиот поет во своите стихови присно му се обраќа на истиот Бог, Кој пророкот Иеремиј го виде и го воспеа како грнчар: „И слегов во куќата на грнчарот, кадешто тој работеше на грнчарскиот камен. Садот, кој го правеше од глина, се распаѓаше во неговите раце и тој повторно го правеше во еден друг сад, подобар, според негово мислење“ (Иеремиј 18. 4 – 5). Така и поетот Бранко Цветкоски, со едната нога чекори низ повеста (во денот кога е распнат Христос), а со другата се движи низ futur-от, навестувајќи ја новата, подобра твар: „Сите да ве најдам исцелени / од јаснината што ви се дава / со лажиче за причесна / под сеприсутниот галеж / на оној што му ги сеќавам стапките / а никогаш не сум го видел“ (види: „Песна за петтиот ден“). Нашиот поет возгласува: „Господи / врати ме во оној занес / кога чувствував дека од секаде ме гледаш / и дека по твое повелание исполнував сѐ“, и потоа во едно вечно Денес, во „вечноста која се крие во срцето на мигот“, продолжува со стиховите: „Денес / Твојата поука ми треба / Без стрв и срџба / послушно да ја исполнувам“ (види: „Доба за поука“).

Што суштински битно и во голема мера ново за нашата современа поезија испева поетот Бранко Цветкоски? Староелинската онтологија на природата, па оттаму и современите природни науки подразбираат раѓање од вечнопостоечката материја и враќање во неа, т.е. смрт. Кај Платон вистината на постоењето ја прават вечните идеи, а смртта е промена во материјалниот свет, при кружењето на идеите. На поетот Бранко Цветкоски, согласно на неговата православна онтологија, само бесмртноста на душата, не му е доволна, малку му е! Тој го сака целиот човек, севкупната личност, со душа и со тело. Неговите стихови не се поклоници на култот на мртвите, туку сведочат дека личноста го ипостазира постоењето како љубовна заедница со Бога, Кој не е роб на природните закони. Вели светиот Хризостом: ὅπου Θεὸς δὲ βούλεται, νικᾶται φύσεως τάξις, т.е. кадешто ќе посака Бог, се победува поредокот на природата! Така, телото на Воскреснатиот Христос е човековата природа, ослободена од секаква ограниченост, нужност и ропство, како и од пословичниот човеков рационализам и самодоволност.

Љубовта, пак, Божја, ја прима секоја смрт, како што го прими жртвувањето на својот воплотен Син. Следствено, ослободено од секаква ограниченост ќе биде и човековото тело при идното воскресение од мртвите, воскресение како термин за егзистенционалниот настан на пресоздавањето (ἀνάπλαση) на човекот. Како ќе се оствари реченото, не знам. Но, длабоко верувам! Имам целосна доверба! Доколку вљубениот му каже на љубениот дека знае зошто го љуби, тогаш во прашање не е љубов, туку сметкаџиство! Вистински вљубениот не знае да одговори зошто љуби, имајќи предвид дека љубовта е ирационална категорија. Подеднакво исто како и верата! Ирационалноста, како квалитетна одлика на поезијата на Бранко Цветкоски, сведочи дека со воскресението, смртта е преобразена во живот, та, оттука, и отсуството на потреба од стерилно интелектуализирање и рационализирање на егзистенцијата, бидејќи, сега гледаме заматено, а тогаш лице в лице; сега знаеме делумно, а тогаш ќе спознаваме во полнота (1Кор. 13. 12), така како што Божествениот Грнчар веќе нѐ има спознаено!

*   *   *

Пред поетот Бранко Цветкоски постојат три генерации на македонската поезија. Тој, неодделиво, е вотеловен во неа, од почетокот на осумдесетите години на минатиот век, како припадник на четвртата генерација македонски поети. Следствено, со својата импресивна поетска појава, самобитно е присутен во македонската поезија, веќе подолго, отколку што таа постоела пред него. Тече петтата деценија на македонската книжевност, која, едноставно не е возможно да биде појмена без „страсниот завлек по оригинален, модерен израз проследен со посветено истражување на зборот и говорот“, како што, помеѓу останатото, за поезијата на Бранко Цветкоски, ќе се изрази Матеја Матевски. Дејствително, еден вникнат поглед низ обемната библиографија на поетот, литературен критичар, есеист и преведувач, Бранко Цветкоски, доволен е, за читателот да согледа дека поетот со верна посветеност се задлабочува во словото, и, низ своето севкупно творештво на виделина ја открива скриената, но и заборавена красота на јужнословенскиот македонски јазик. Оттука, некој ќе забележи дека спевот на Бранко Цветкоски е згуснат, јадровит, херметичен, и таквата забелешка, безбели ќе биде точна; но, токму во таа сосредоточеност се состои посланството на нашиот поет, имено, не да го спушти читателот на рамништето на говорот на пазарот, туку да го воздигне до височините на неговиот лирски занес, да му ги разбуди заспаните гносеолошки органи и на тој начин да го доведе до познание на нештата.

Бранко Цветкоски е извесно име, не само на домашната, туку и на меѓународната културна сцена. За неговото творештво имаат пишувано истакнати автори, а љубителите на литературата подробно ќе се запознаат со нашиот поет, кога во своите раце ќе ги земат неговите собрани дела, објавени во обемните пет томови! Во нив прегледно ќе го видат движењето на „поезијата, која трепери исклучително дискретно меѓу симболот и транспарентноста, меѓу звукот и значењето, меѓу модернизмот и анти-модернизмот“, како што Венко Андоновски ја опишува поезијата на Бранко Цветкоски. Спектарот на теми е разнолик, та Слободан Мицковиќ ќе рече дека веќе првата книга на Бранко Цветкоски („Свијок“, 1981 г.), е комплексен поетски проект со многу нови, првпат истакнати преокупации, а веќе во секоја следна книга „се огледува тој стремеж кон комплексното, кон сложеното, кон богатото“.

И самиот, со книжевна возбуда, од крајот на осумдесетите и почетокот на деведесетите години на минатиот век, го следам творештвото на поетот Бранко Цветкоски. Во 1993 г., пишував за неговата книга „Молитвен веј“, предочувајќи го аспектот на неговиот стих, кој блескаво се поклопува со исполнувањето на критериумите од Аристотеловата поетика. 

Денес, одново се навраќам на поезијата на нашиот поет, со сѐ, што погоре е напишано за книгата „Од исто тесто“. Составот на собитија во неговата поезија, прави скриеното да се појави, тоа што не се движи да се придвижи, молкот да проговори и да ѝ даде творечки поттик на човековата егзистенција! Бранко Цветкоски е сестрана поетска личност со издржана поетска онтологија, со неисцрпно богатство на јазикот, со дидактички и профетски дискурс, со ритам во гномичниот спев, со естетика и етика, кои имаат длабоки корени во неговото потекло, во родот негов, на кого му „пламтат коски… и долеваат Богу рев“ („Името. Родот. Имотот.“, 2000 г.)! Неговата нова книга „Од исто тесто (стихови за смртта и надежта)“, отвора еден нов хоризонт на неговата полнозначна личност и го вкотвува на пиедесталот на македонската поезија. А, таквиот поет, и секој друг род, го чувствува за свој!