Епископ стобиски Давид: Теологија и уметност

Предавање, кое, протојерејот Иван Цветковиќ го организираше на неговиот You Tube канал, во периодот на вонредната состојба предизвикана од пандемијата COVID-19. Предавањето е одржано на 29 Април 2020 година. Во продолжение следува преводот од српски јазик:

Ми се чини дека на почетокот е добро и потребно да го разгледаме, од различни аспекти и со едноставен јазик, проблемот на односот помеѓу теологијата и уметноста! Можеби да се обидеме да им обрнеме внимание на некои пристапи кон следниве прашања: Како гледаат на теологијата и уметноста, различните типови на духовност во Црквата? Дали уметноста може да биде теологија? Дали веруваштиот, воопшто може да се осмели да помисли – дека е возможно уметноста да биде теологија? Во продолжение, дали теологијата има било каква поврзаност со современите видови уметност, на пр., со современиот театар, со филмот, фотографијата или со некои современи правци на сликарството и музиката?, и други слични прашања, кои произлегуваат од овој контекст.

Ако ми дозволите на почетоков да внесеме и малку хумор, заради самата насока на нашиот разговор, би ги потсетил слушателите на една анегдота, која сигурно веќе ја имаат прочитано. Имено, и самиот на интернет видов претстава, на која Христос им се обраќа на некои луѓе собрани околу него, а над таа претстава беше намонтиран следниов текст: И, им рече Христос на теолозите: „што велите вие, кој сум јас“? А, теолозите му одговорија: „ти си есхатолошката манифестација на основата на нашата егзистенција, ти си киригма во која ние го наоѓаме ултимативното значење на нашите интерперсонални релации“. А на тој одговор, Христос зачудено ги прашува: „што“?

Бидејќи сега не сме на некој затворен, стручен, научен собир, ми се чини дека е најдобро во продолжение да разговараме без референци и личносно!

Анегдотата ја спомнав бидејќи таа го искажува оној пристап согласно на кој, премногу нагласениот теолошки академизам очигледно ја отсекува теологијата од самиот живот и ја прави некорисна за човекот; та, човекот си го поставува прашањето: зошто би ја читал таквата теологија?! Понекогаш академската теологија може да го оддалечи Бога толку високо, што човекот не може да заедничари со Него! Теологијата, пак, како уметност, многу полесно може да влезе во домот на секој човек!

Смирено сметам дека академската теологија е неопходна! Секако, потребно е човекот да се потруди да се издигне од јазикот на секојдневието, на рамништето на јазикот на теологијата; но, како што велат некој догматичари, совршено е кога во човекот се случува спој на академската и харизматичната теологија. Вие и самите знаете дека Св. Григориј Палама го дели знаењето на философија, на теологија (т.е. изучување на текстови, научна димензија, знаење за Бога) и на θεοπτία (т.е. познание на Бога, харизматична теологија, богосозерцание). Апостолите и мнозина од Отците не студираа теологија, нивната теологија е харизматична, таа е дар на Светиот Дух. Таа е искуство на Црквата и не е можно да постои Црквата без харизматичната теологија. Научната теологија може да „постои“ без харизматичната, но не може да живее без неа, согласно на примерот дека еден лекар може да напише книга, но таа книга нема да биде медицина доколку дејствително не заживее во реалноста! Следствено, богосозерцанието е од суштинско значење за секој човек, та на богосозерцанието ќе се осврнеме и подоцна.

Значи, денес треба да ја поврземе теологијата со животот, бидејќи возможно е теологијата да го изгуби животот, како што се случува и луѓето да ги губат луѓето.

Во суштина, Црквата секогаш теологизирала благодарение на конкретните историски околности. На пр., Св. Атанасиј Велики не теоретизирал пишувајќи против аријанизмот, туку откако аријанизмот се појавил, тој целосно го разобличил со живиот опит на Црквата; исто така и Св. Григориј Палама го изложил искуството на исихазмот против Варлаам. Така е секогаш низ историјата на Црквата! Еве, ќе приложам и еден современ пример: Архиепископот охридски Јован не седеше во својот кабинет за таму да ги пишува расказите, кои се отпечатени во книгата со наслов „Слобода во затворот“, туку ги пишуваше во самиот затвор. Затоа тие раскази, кои се врвна современа книжевност, истовремено се и врвна теологија!

Следствено, еден од начините теологијата да се поврзе со животот е токму уметноста!

Сепак, неопходно е да се истакне дека постои и една искривена слика за Православието, на која робуваат некои стерилни интелектуалци, но и одреден број луѓе, кои се декларираат како верници. Според нив, да се биде Православен, значи дека не е дозволено да се оди во театар, забрането е да се гледаат филмови, исто така не е дозволено човекот да се радува, згора на сѐ дури и дека треба да се чувствува виновен ако направи нешто од претходно спомнатото! Се разбира, рековме, станува збор за искривена, неточна претстава за Православието!

Автентичната православна теологија е повикана на дијалог со уметностите. Сега не е возможно нашироко да зборувам за тоа, бидејќи за такво нешто ќе ни биде потребно повеќе време, но, сосема накратко би предочил дека постои едно интересно обраќање, документирана преписка, која во себе содржи еден конструктивен полемички тон, кога догматичарот Стамулис го прашува Митрополитот пергамски Јован: Што после Вас? Кои се насоките на теологијата во постзизиуловската, доаѓачка епоха? А, Пергамскиот, би рекол, признава, дека во иднина ја гледа теологијата во сопостоење со сите видови уметност!

Очигледно, православната теологија е повикана на дијалог со светот, со другиот и не е природно таа да се ограничи само во еден херметички затворен круг, кој од неа ќе направи гето, или како што впечатливо вели Никос Мацукас, ќе направи од неа карикатура, која ќе предизвика вкочанетост во запознавањето на теологијата и надворешните науки.

Постои една книга, која се надевам дека наскоро ќе излезе на српски јазик, би требало да ја отпечати Светата царска Лавра Хиландар; книгата има наслов „Красотата на светоста“, автор е Хрисостомос Стамулис, преводот е на Здравко Пено, мене ме замолија да го напишам предговорот, а тоа веќе и го направив. Таа книга длабоко навлегува во темата на поврзаноста на теологијата и уметноста, а според Ифантис, вредноста на книгата се состои во директното третирање на појавите, поради кои и се раѓа книгата, а кои ги покажуваат патолошките симптоми во црковниот организам. Имено, во одредени црковни кругови може да се слушне дека, рековме, еден православен христијанин не треба да чита друг вид литература, освен теолошка, не треба да слуша друг вид музика, освен црковна и т.н.! Тоа не значи нешто друго, освен дека во некои црквени кругови доаѓа до пословично потценување на убавото, се збиднува еден невротичен став на многу православни, наспроти потребите на заедницата, став, кој според Ифантис, понекогаш поприма облик на религиозен мазохизам и анти-заедница! 

Се чини оправдан е ставот на не мал број теолози, но и теоретичари, дека поделбата на теологијата и уметноста предизвикува ноќна мора. Мнозина луѓе од Црквата како да стојат исправени пред провалија, која ги разделува од уметноста, а како да забораваат дека уметноста никогаш не престанала да патува заедно со Црквата.

Во една интересна книгичка со наслов „Актуелноста на убавото“, дури и Ханс-Георг Гадамер вели дека Црквата изнајде ново осмислување за јазикот на формите на ликовните уметници, а подоцна осмислување и за говорните облици на поезијата и на раскажувачката уметност, што ѝ даде нова легитимација на уметноста. Според Гадамер, Црквата се погрижи знаењето да не биде привилегија само за некои луѓе, та на пр., во минатото, за сиромашните, кои не можеле да си дозволат да го купат Светото Писмо, или за оние кои не знаеле да читаат, прикажувањето на содржината на Светото Писмо со иконопис и фрескосликарство бил еден од меродавните лајтмотиви за оправдување на уметноста, т.е. во случајов теологијата во боја.

Гледате, Црквата секогаш била авангарда, затоа горепосочениот религиозен мазохизам претставува еден вид криза на православните, која се состои во порекнување на креативно новото, во чувствување на промената како атак на идентитетот, па оттаму поголема уплашеност од паднатиот свет, отколку од самото такво паднато Православие! 

Затоа, на пр., на прашањето: што е уметност?, Стамулис одговара дека уметноста е поврзаност со убавото на рамниште на создаденото, уметноста е сосоздавање на Творецот, согласно на повикот на Светиот Апостол Павел: да му бидеме соработници на Бога. Теологијата како уметност, слови за личносното заедничарење на човекот со Бога и со ближните, иконизирајќи ја заедницата на личностите на Света Троица! 

Значи, сосема е возможно некои делови од книгата, филмот, музиката, фотографијата, сликарството да имаат траги од вистината! Еве, сега се сеќавам на зборовите на Епископот пакрачко-славонски Јован. Тој учествуваше во некое интервју, мислам дека беше за државната Хрватска Телевизија, кога новинарот му постави прашање за музиката на пост-панк групата Joy Division. Пакрачко-славонскиот Епископ отприлика одговори дека откако во младоста ја чул песната Atmosphere на Joy Division, неговиот живот веќе не бил ист! Ми остави силен впечаток кога тој тоа го објасни со едно длабоко лично доживување на таа музика и стихови, кои го одвеле во преумување и мислам дека додаде, дека како и кај Достоевски, одлика на Joy Division е моќта да се промени животот и дека во музичка смисла Joy Division ја имаа таа тежина, како ретко кој друг! Постојат и други слични илустрации, на пр., на You Tube можете да чуете како Митрополитот црногорско-приморски Амфилохиј на еден маестрален начин ја толкува книгата „Малиот принц“. Примери има, безброј! Накратко би потсетил дека постои едно прекрасно слово на Св. Василиј Велики за тоа како да се ползуваме со учењето на незнабожечките философи. Значи, Св. Василиј Велики, a priori не го отфрла спомнатото учење, туку вели дека од него можеме да извлечеме полза. Истото би важело и за некои современи уметности. Кој сака, лесно може да го најде и да го прочита спомнатото слово на Св. Василиј Велики.

Значи, човекот може да ги следи тие траги на вистината, тие траги на убавото, и, да ја составува сложувалката на општественото постоење, кое е во постојано движење, бидејќи вистината секогаш сопатува со човекот. Вистината не се наоѓа само некаде далеку во минатото, за човекот да треба постојано да се враќа назад за да ја најде. Реков, вистината му сопатува на човекот. Човекот може, значи, да ги земе тие траги на вистината, тие траги на убавото од уметноста и да ги користи.

Логосот Божји не дојде за да се ослободи од човековата природа, туку се воплоти и зеде на себе сѐ од човековата природа, освен гревот. Теологијата не смее да се ограничи на еден апсолутен морализам и, секако, во продолжение накратко би рекол што подразбирам со овој исказ. Со една метафорична смисла, би можеле да кажеме дека сонцето не е етички избор, туку онтолошка реалност; хипотетички, да речеме дека може да престане да дава светлина, но тогаш повеќе нема да биде сонце. Значи, рековме, во една преносна, поетска смисла, сонцето има ипостас; месечината нема, таа се појавува тогаш кога сонцето ќе се сокрие. Следствено, сонцето постои на еден конкретен начин. Отприлика значи, така постои и Бог, Кој преку својата несоздадена светлина му се дава на човекот. Светиот Симеон Нов Богослов вели дека православен христијанин може да се нарече само оној, којшто барем еднаш во животот имал мистичен опит од средба лице во лице со Бога, а не оној, кој ништо не погрешил. Да претпоставиме дека постојат луѓе, кои ништо не погрешиле, но доколку го немаат спомнатиот мистичен опит, тоа што не погрешиле, едноставно не им е од некоја преголема корист. Се разбира Црквата не ја отфрла етиката, но таа, етиката, е природна последица на онтологијата. Ако човек стекне мистичен опит од средба лице во лице со Бога, сосема нормално е дека таквиот нема да сака да ја растура својата личност со промашувања! Оттука, теологијата, вклучително и уметноста како теологија, значи преобразување на непреобразените човекови енергии, а не убивање на човековата природа. Таа му дозволува на човекот избор на начин (во Црквата не е сѐ калап), на кој човекот ќе дојде до Бога. Значи, не протежира некој стерилен закон со кој ќе ја промаши онтологијата. Тајната на Црквата е единството со Бога и со луѓето во Бога.

Како илустрација, тука може да се спомне, дека заради горереченото, некои патролози (нормално, не сите), прават разлика помеѓу религија и Црква, при што водечка вистина во религијата е човековата договорена етика; а, во откровението на Црквата, Бог му говори на човекот, а човекот со вера се отвора да го чуе и прими реченото, и да го обликува својот живот согласно на словото, та така да ја сочува целовита својата личност; да не му биде личноста распарчена на парчиња, како што, не ретко, денес се случува со современиот човек. Во религијата владеачки е интелектот, како можност за доближување до Бога; во Црквата владеачко е литургиското единство на знаењето и верата, и пребивањето во благодатта, како можност за спријателување на Бога со човекот. Во религијата човекот цели кон самооправдување и самообожување; во Црквата се остварува харизматичното обожение на човекот, кое е плод на откровението Божјо во светот. Цел на човекот во религискиот систем е да ја издигне својата природа. Во Црквата на Откровението имаме движење на Бога кон човекот со заедничарење на Бога и човекот во личноста на Синот Божји и Синот Човечки, што е возможно со евхаристискиот, литургискиот начин на живот. Ќе се сетите дека и Шмеман во неговиот „Дневник“ вели дека таму кадешто Црквата престанува да биде симбол, тајна, таа постанува ужасна карикатура на самата себе. И продолжува Шмеман, велејќи: требаше да имаме разбрано дека во овој свет постои религија без Бога, религија која е центар на сите идоли, што ги опседнуваат паднатите луѓе. Припадниците на религијата, веруваат во религијата, не во Бога. Во Христијанството, пак, човекот е суштински отворена личност, та оттука Христијанството не е Христијанизам, бидејќи тоа -изам значи тотално затворен систем, каков што се расколите и сличните религиозни системи.

Се разбира, човекот треба да има изострен критериум. Не секој филм денес е уметност. Го имам истражувано, за мене интересниот марксистички теоретичар на уметноста Ернст Блох, кој смета, ќе го парафразирам, дека: индустриското филмско производство е најсрамен облик на уметност, индустриското филмско производство е кич што се користи за идеолошко перење на мозоци. Следствено, и не секоја музика е музика, а истото важи и за другите уметности, па и за теологијата. На пример, некои облици на техно музиката едноставно немаат ипостас, исто како што расколничката теологија нема ипостас.

Се разбира, спомнатиот став на Блох не можеме да го генерализираме. Би можеле да кажеме дека уметноста ја нема таму, кадешто во основата се наоѓа еден нагласен гностицизам, кој им се сервира на разочараните и општествено изолираните интелектуалци, како и на неупатените, со кој се отсекува Соборниот Христос од човекот, од светот и од историјата; некои учени велат дека сервирањето на посочениот гностицизам се прави поради недостаток на знаење и поради нарцисоидност.

Сепак, мноштво теолози се согласуваат дека токму овие недостатоци (тие не се пораз на Православието), се најдобрата шанса за православната теологија. Секое уметничко дело, кое, условно речено, се залага против христијанските вредности, не е опасност, туку е добра шанса за аскеза на самосвеста. Треба да знаеме дека Црквата никогаш не може да биде во опасност од различните, од другите мислења; човекот може да биде во опасност првенствено заради сопственото незнаење, а повикан е да постои во познание на нештата; и, може да биде во опасност со тоа што, подлегнувајќи на карикатуралното православие, си ја укинува слободата на личноста. Спротивно на реченово, Црквата е Литургијата, а токму Литургијата е местото кадешто човекот може во полнота и автентично да ја живее слободата.

Некои ќе речат дека денес луѓето се наоѓаат во опасност од уметноста, барем од тоа што може да се нарече уметност. Не, туку веќе рековме, луѓето се во опасност од незнаењето, од неартикулираната слобода, од тоа што престануваат да бидат соборни литургиски битија. Еве, да се послужиме со илустративниот јазик на архитектурата. Слушнав од еден архитект (и ми се допадна тоа размислување), дека е добро луѓето да градат куќи со големи прозори, големи врати надвор и внатре, така што надвор (т.е. куќниот двор), да влегува внатре (во домот), и внатре да влегува надвор, та на тој начин да се дојде до соединување на просторот и времето. Добро е таков да биде и црковниот човек, значи отворен, без притоа да го изгуби сопствениот идентитет, а да не биде како некои нови кич куќи, или, како куќите од отоманското ропство, каде од страв (оправдано), требаше да има мали прозори, затворен простор, без тераси, зашто кој тогаш смеел да излезе надвор; значи, една затвореност на постоењето! Следствено (и, мислам дека ова треба сите да го имаме на ум): во секоја епоха е потребно воплотување на логосот, мислам на логосот со мала почетна буква „л“!

Сметам дека пиетистите ја немаат ниту слободата на отворен разговор. Затоа, некој и беше рекол дека најголемите непријатели на христијанската теологија се оние христијани, кои живеат идололатриски во еден затворен простор, кој не го познале и не сакаат да го познаат. Се разбира, постојат и други, лукави непријатели, кои ако видат нешто добро, гледаат да го удрат, да го столчат, да го уништат; но, големиот удар се случува од внатре. 

Доаѓаме до едно егзистенционално прашање: Дали е човештвото некој несреќен случај во светов или човекот е личносна реалност во однос со другите и со Бога? Одговорот е јасен, секако дека не сме несреќен случај. Затоа, како што советуваат некои современи светители, на пр., преподобниот Порфириј Кавсокаливит (кој, внимавајте, со восхит ги слушал композициите на Шуман), насекаде околу себе, насекаде во уметноста треба да ја бараме и да ја наоѓаме убавината, која ги носи трагите на Најубавиот помеѓу синовите човечки, Христос Господ, бидејќи, токму според зборовите на Достоевски, Христос, т.е.: „Убавината ќе го спаси светот“!